2021/2 SGS Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Soruları ve Çözümleri

SMMM stajı sınavına hazırlanan bir öğrenci olarak bu soruyu çok dikkatli analiz etmen gerekiyor. Soru, Türk İnkılap Tarihi ve Cumhuriyet Dönemi Olayları konusundaki bilgi birikimini ölçüyor.

Gelin, doğru cevabı ve nedenini adım adım inceleyelim.

Neden Doğru Cevap B (Şeyh Sait İsyanı)?

Sorunun anahtarı "Mustafa Kemal Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde" ifadesidir. Atatürk, 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla meclis başkanı olarak göreve başladı ve 3 Kasım 1923'te cumhurbaşkanı seçildi. Soru, bu tarihlerden sonra, yani Cumhuriyet'in ilanı ve Atatürk'ün cumhurbaşkanı olarak yönettiği süreçte gerçekleşen olayları soruyor.

• Şeyh Sait İsyanı: Bu isyan 1925 yılında gerçekleşmiştir. Atatürk cumhurbaşkanıydı ve isyanın bastırılması için "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu"nun değiştirilmesiyle "İstiklal Mahkemeleri" kuruldu. Bu olay, Cumhuriyet'in ilk yıllarında yaşanan en önemli iç karışıklıklardan biridir ve doğrudan Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde gerçekleşmiştir. Bu yüzden B şıkkı doğrudur.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

Diğer şıkları neden eliyoruz? Çünkü hepsi ya Atatürk cumhurbaşkanı olmadan önce, ya da onun vefatından sonra gerçekleşmiştir:

• A) 31 Mart Olayı: Bu olay 1909 yılında gerçekleşmiştir. O dönemde Osmanlı İmparatorluğu vardı, Cumhuriyet henüz kurulmamıştı. Atatürk henüz cumhurbaşkanı değildi.
• C) Bab-ı Âli Baskını: Bu olay 1909 yılında gerçekleşmiştir. Yine Osmanlı döneminde, II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında yaşanmıştır.
• D) Sopalı Seçimler: Bu ifade, 1946 genel seçimlerini tanımlamak için kullanılır. Atatürk 1938 yılında vefat etmiştir. Dolayısıyla bu seçimler Atatürk hayattayken gerçekleşmemiştir.
• E) 6-7 Eylül Olayları: Bu olaylar 1955 yılında gerçekleşmiştir. Atatürk'ün vefatından yaklaşık 17 yıl sonra, Cumhuriyet döneminin çok daha ileri bir aşamasında yaşanmıştır.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için "Cumhuriyet Dönemi Olaylarının Kronolojisi" konusunu iyi bilmelisin. Özellikle şu tarihleri ezberlemen gerekir:

• Cumhuriyetin İlanı: 29 Ekim 1923
• Atatürk'ün Vefatı: 10 Kasım 1938

Eğer bir olayın tarihi 1923 ile 1938 arasında ise, o olay Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde gerçekleşmiş demektir. Bu aralıkta kalan tek olay Şeyh Sait İsyanı (1925)'dır.

Özetle: Tarihlere dikkat et. Atatürk'ün cumhurbaşkanı olduğu 1923-1938 aralığına uymayan tüm şıkları eleyerek doğru cevaba ulaşabilirsin.

Bu soruyu bir SMMM stajı öğrencisi gibi düşünerek, sanki bir ders çalışıyormuşsun gibi adım adım açıklayalım. Sorunun doğru cevabı B) Lozan Antlaşması'dır.

Neden Doğru Cevap Lozan Antlaşması?

Tarihî akışı hatırlarsak, I. Dünya Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'ne karşı hazırlanan Sevr Antlaşması'nda Boğazlar tamamen yabancı bir komisyona bırakılmıştı. Ancak Milli Mücadele zafer kazanılınca, bu antlaşma reddedildi ve yerine Lozan Antlaşması (1923) imzalandı.

Lozan Antlaşması'nda alınan en önemli kararlardan biri de Boğazlar rejimi idi. Bu antlaşma ile İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının yönetimi, Türkiye'nin de üyesi olduğu uluslararası bir komisyona devredildi. Ancak bu komisyonun başkanı Türkiye olacaktı. Yani Boğazlar tamamen yabancıların eline geçmemiş, Türkiye'nin de yönetimde söz sahibi olduğu (başkan olduğu) bir uluslararası komisyon kurulmuştur. Bu madde, Lozan'ın en kritik maddelerinden biridir.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

• A) Paris Barış Konferansı: Bu konferans, I. Dünya Savaşı'ndan sonra barış antlaşmalarının taslaklarını hazırlamak için toplanmıştır. Ancak Türkiye ile doğrudan bir antlaşma imzalanmamış, buradan çıkan taslaklar daha sonra Sevr Antlaşması'na dönüşmüştür. Doğrudan Boğazlar rejimini belirleyen karar burada değil, Lozan'da alınmıştır.
• C) Montrö Sözleşmesi: Bu çok önemli bir şıktır ve karıştırılabilir. Ancak Montrö (1936), Lozan'ın yerine geçerek Boğazlar rejimini tamamen Türkiye'ye geri döndürmüştür. Soruda "uluslararası bir komisyona bırakılması" ve "Türkiye'nin başkanlığı" ifadesi vardır; bu Lozan'ın özelliğidir. Montrö'de ise komisyon kaldırılmış ve yetki tamamen Türkiye'ye geçmiştir.
• D) Sevr Antlaşması: Bu antlaşma kabul edilmemiş ve yürürlüğe girmemiştir. Sevr'de Boğazlar tamamen yabancı bir komisyona bırakılmış, Türkiye'nin yönetimde başkanlık rolü olmamıştır.
• E) Londra Konferansı: Bu konferans, Lozan Antlaşması'na hazırlık aşamasında ve Lozan'dan sonra bazı sorunların görüşüldüğü bir süreçtir. Ancak Boğazlar rejimini belirleyen temel antlaşma Lozan'dır.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekir?

Bu soruyu çözmek için Türk İnkılap Tarihi ve Dış Politika konularında şunları bilmelisin:

• Lozan Antlaşması'nın temel maddeleri ve özellikle Boğazlar rejimi (uluslararası komisyon ve Türkiye'nin başkanı olması).
• Sevr ile Lozan arasındaki temel farklar.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin Lozan'dan sonra neyi değiştirdiği (Yönetimi tamamen Türkiye'ye geri vermesi).

Özetle; "Uluslararası komisyon + Türkiye'nin başkanı olması" dendiğinde akla ilk Lozan Antlaşması gelmelidir.

Doğru cevap olan Sened-i İttifak, II. Mahmut ile ayanların 1808 yılında imzaladığı ve padişahın yetkilerini kısıtlayarak ayanlara tanınan hakları belirleyen ilk anayasal nitelikli belgedir. Bu belge, merkezi otoriteyi güçlendirmek isteyen padişah ile yerel güç sahiplerinin arasında bir uzlaşma ve işbirliği protokolü olarak hazırlanmıştır.

Diğer şıkların neden yanlış olduğu ise şöyledir: Tanzimat Fermanı 1839 yılında ilan edilmiş, Islahat Fermanı 1856 yılında çıkarılmış, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ve Kanun-ı Esasi ise 1876 yılında kabul edilmiş anayasa çalışmalarıdır.

Bilinmesi gereken kural: 1808 yılında imzalanan ve Osmanlı'da ilk anayasal nitelikli belge olarak kabul edilen Sened-i İttifak, padişah ile ayanlar arasındaki güç dengesini belirleyen bir uzlaşma belgesidir.

Doğru cevap C şıkkıdır çünkü Uşak Şeker Fabrikası 1926'da özel girişimle kurulmuştur. Bu dönemde karma ekonomi ve özel sektörü teşvik politikası izleniyordu; devletçilik ilkesi ise 1929 dünya ekonomik bunalımının ardından 1930'larda uygulanmaya başlanmıştır. Dolayısıyla bu fabrika devletçilik uygulamalarının bir ürünü değildir.

A şıkkı yanlıştır çünkü yabancı şirketlere ait demiryollarının satın alınarak millileştirilmesi devletçi politikanın önemli adımlarındandır. B şıkkı yanlıştır çünkü Etibank 1935'te madencilik ve enerji alanında devlet yatırımı yapmak için kurulmuştur. D şıkkı yanlıştır çünkü Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934'te yürürlüğe girmiş ve devletçiliğin temel planlama aracı olmuştur. E şıkkı yanlıştır çünkü Nazilli Basma Fabrikası, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında Sümerbank tarafından 1937'de açılmıştır.

Bilinmesi gereken kural: Devletçilik 1930'larda uygulanmıştır; 1920'lerde özel girişimle kurulan tesisler bu ilkenin uygulamaları arasında sayılmaz.

Bu soruyu bir SMMM stajı öğrencisi gibi düşünerek, sanki bir ders çalışıyormuşsun gibi adım adım açıklayalım. Sorunun doğru cevabı D) Sakarya'dır.

Neden Doğru Cevap "Sakarya" (D Şıkkı)?

Millî Mücadele yıllarında Mustafa Kemal Paşa, ordunun başkomutanı olarak Sakarya Meydan Muharebesi'ni yönetmiştir. Bu savaş, Kurtuluş Savaşı'nın en kritik dönemeçlerinden biridir.

• Başkomutanlık: Sakarya Savaşı, Mustafa Kemal Paşa'nın "Başkomutan" unvanıyla doğrudan yönettiği ve ordunun tüm stratejisini belirlediği en büyük meydan muharebesidir.
• Önemi: Bu savaş, düşmanın (İşgal Kuvvetleri) Ankara'ya ulaşma hedefini durdurmuş ve Türk ordusunun zaferle çıkmasını sağlamıştır. Savaştan sonra Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verilmiştir.
• Kural: Eğer soru "Mustafa Kemal Paşa'nın başkomutan olarak yönettiği en büyük meydan muharebesi" veya "Millî Mücadele'nin dönüm noktası" gibi bir ifade içeriyorsa, cevap her zaman Sakarya'dır.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

Diğer şıkların neden doğru olmadığını kısaca inceleyelim:

• A) Gediz: Bu bir savaş değil, Gediz Harekâtı'dır. Sakarya Savaşı'ndan sonra, düşmanın geri çekilmesini takip etmek ve bölgeyi temizlemek için yapılan bir harekattır. Büyük bir meydan muharebesi değildir.
• B) Birinci İnönü ve C) İkinci İnönü: Bu savaşlar Mustafa Kemal Paşa tarafından yönetilmiştir ancak Başkomutan olarak değil, Kuva-yı Milliye Komutanı olarak yönetilmiştir. Sakarya Savaşı'ndan önce gerçekleşmişlerdir ve henüz "Başkomutan" unvanı verilmemiştir.
• E) Kütahya-Eskişehir: Bu bir savaş değil, Kütahya-Eskişehir Taarruzu'dur. Düşmanın (İngiliz ve Yunan kuvvetleri) Ankara'ya doğru ilerlemeye çalıştığı, Türk ordusunun geri çekilmek zorunda kaldığı bir taarruz dönemidir. Mustafa Kemal Paşa burada bir zafer kazanmamış, aksine geri çekilme stratejisi izlemiştir.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekir?

Bu soruyu çözmek için Türk İnkılap Tarihi dersinde "Kurtuluş Savaşı'nın Dönemleri" ve "Meydan Muharebeleri" konusunu iyi bilmelisin.

Özellikle şu sıralamayı ezberlemelisin:

• Birinci ve İkinci İnönü: Başkomutan değil, Komutan olarak yönetilir.
• Sakarya: Başkomutan olarak yönetilir ve zafer kazanılır.
• Büyük Taarruz (Büyük Taarruz): Başkomutan olarak yönetilir ve zafer kazanılır.

Özetle: Soruda "Başkomutan olarak yönetilen savaş" ifadesi geçiyorsa, cevap Sakarya'dır.