2016/3 SGS İktisat (Ekonomi) Soruları ve Çözümleri

Bu soru, makroekonomide Para Politikası ve Toplam Talep-Talep modellerinin en temel mantığını sorguluyor. Soruyu bir öğrenciye anlatır gibi adım adım çözelim.

🎯 Doğru Cevap Neden E?

Soruda bize şu senaryo anlatılıyor:

• Para arzı artırıldı (Merkez Bankası piyasaya para enjekte etti).
• Sonuç: Fiyatlar artmadı, ancak gelir ve istihdam arttı.

Bu durumun gerçekleşebilmesi için ekonominin "Tam İstihdam" seviyesinin altında çalışması gerekir. Yani ekonomide işsizlik var, fabrikalar tam kapasite çalışmıyor.

• Mantık: Para arzı arttığında faizler düşer, bu da yatırımları ve tüketimi artırarak toplam talebi (AD) sağa kaydırır. Eğer ekonomi zaten tam kapasite (tam istihdam) çalışıyor olsaydı, talebi artırmak sadece fiyatları yükseltirdi, üretim artmazdı.
• Ancak soruda fiyatlar artmadığı için, ekonominin kısa dönem toplam arz eğrisi üzerinde, tam istihdamın altında bir noktada olduğu anlaşılır.

E Şıkkı neden yanlış (yani sorunun cevabı neden E)? E şıkkı "Ekonomi uzun dönem arz eğrisi üzerinde faaliyettedir" diyor.

• Uzun Dönem Toplam Arz Eğrisi (LRAS), ekonominin tam istihdam seviyesinde olduğu noktadır.
• Eğer ekonomi LRAS üzerinde olsaydı, para arzını artırıp talebi artırmak sadece fiyatları yükseltirdi, gelir ve istihdam artmazdı.
• Soruda ise gelir ve istihdam arttığı için, ekonominin LRAS üzerinde olamayacağı, kısa dönem arz eğrisi üzerinde olduğu sonucuna varırız.
• Bu yüzden "Ekonomi uzun dönem arz eğrisi üzerindedir" ifadesi yanlıştır ve soruda "söylenemez" dendiği için doğru cevap E olur.

❌ Diğer Şıklar Neden Doğru (Yani Sorunun Cevabı Olamaz)?

Soruda "Söylenemez" dediği için, diğer şıkların doğru olması gerekir. Gelir ve istihdamın arttığı bu senaryoda:

• A) Toplam talep, tam istihdam denge seviyesinin altındadır: Doğru. Para artışıyla talep arttığında üretim de artabiliyorsa, talep henüz tam kapasiteye ulaşmamıştır.
• B) Yatırımlar faizdeki değişmelere duyarlıdır: Doğru. Para arzı artınca faiz düşer. Faiz düşerse yatırımlar artar ve bu da geliri artırır. Eğer yatırımlar faize duyarlı olmasaydı, para artışı geliri artırmazdı.
• C) Kısa dönem toplam arz eğrisi pozitif eğimlidir: Doğru. Kısa dönemde fiyatlar sabit kalabilir veya yavaş artarken, talep arttıkça üretimi artırabiliriz. Bu eğrinin yukarı doğru (pozitif) eğimli olması, ekonominin tam istihdamın altında çalıştığını gösterir.
• D) Ekonomi tam istihdam seviyesinin altında faaliyet göstermektedir: Doğru. Bu, A şıkkının bir başka ifadesidir. Eğer tam istihdamda olsaydı, üretim artmazdı.

📚 Hangi Konuyu Bilmek Gerekir?

Bu soruyu çözmek için şu iki temel kavramı iyi anlaman gerekir:

• Kısa Dönem ve Uzun Dönem Toplam Arz Eğrileri (SRAS ve LRAS):
• Kısa Dönem: Fiyatlar esnek değildir, talep artışı hem fiyatı hem de üretimi artırabilir.
• Uzun Dönem: Fiyatlar esnektir, talep artışı sadece fiyatı artırır, üretim (potansiyel gelir) değişmez.
• Para Politikasının Etkisi: Para arzı artışı (genişletici para politikası) ekonominin durumuna göre farklı sonuçlar doğurur.
• Ekonomi durgunluktaysa -> Üretim artar.
• Ekonomi tam istihdamdaysa -> Sadece enflasyon (fiyat artışı) olur.

Özetle: Soruda "Fiyat artmadı, üretim arttı" diyorsa, ekonomi uzun dönem arz eğrisi üzerinde olamaz. Bu yüzden "Ekonomi uzun dönem arz eğrisi üzerindedir" demek yanlıştır ve doğru cevap E'dir.

Bu soruyu bir SMMM stajı öğrencisi gibi düşünerek, sanki bir ders anlatıyormuşuz gibi adım adım çözelim. Sorunun anahtarı "Kapsanmamış Faiz Paritesi" (Uncovered Interest Rate Parity - UIP) kavramıdır.

1. Neden Doğru Cevap E'dir?

Öncelikle mantığı basitleştirelim. Soruda "para arzı artışı" olduğu belirtilmiş. Para arzı artışı ne demek? Merkez bankasının piyasaya daha fazla para basmasıdır.

Bu durumun izlediği yol şudur:

• Para Arzı Artar: Piyasada eldeki para miktarı artar.
• Faizler Düşer: Ekonomide para çok olunca, paranın "kiralama bedeli" olan faiz oranları düşer. (Basit bir benzetme: Elinizde çok fazla elma varsa, elmayı satmak için fiyatı düşürürsünüz. Para da böyledir, çok olunca faiz düşer.)
• Yatırımcı Kaçışına Geçer: Yerli faizler düştüğünde, yatırımcılar daha yüksek getiri ararlar ve paralarını yurt dışına veya daha yüksek faizli başka yerlere kaydırırlar.
• Döviz Talebi Artar: Yatırımcılar yerli paralarını satarak döviz (dolar/euro) almaya çalışırlar.
• Kur Artar, Para Değer Kaybeder: Döviz talebi arttıkça döviz kuru yükselir. Bu da yerli paranın değerinin düşmesi (değer kaybetmesi) anlamına gelir.

Özetle: Para arzı artışı → Faizler düşer → Yatırımcılar parayı satarak döviz alır → Yerli para değer kaybeder.

Bu mantık zinciri E şıkkındaki "Faizler düşer, ülke parası değer kaybeder" ifadesiyle birebir örtüşür.

2. Diğer Şıklar Neden Yanlış?

• A Şıkkı (Faizler yükselir, para değer kaybeder): Para arzı arttığında faizler yükselmez, aksine düşer. Bu yüzden mantık hatası içerir.
• B Şıkkı (Faizler değişmez, kur değişmez): Para arzı artışı, piyasada mutlaka bir denge değişikliği yaratır. Faizler ve kurun değişmemesi imkansızdır.
• C Şıkkı (Faizler düşer, para değer kazanır): Faizlerin düşmesi doğru, ancak faizler düştüğünde para değer kaybeder, değer kazanmaz. Bu şık sonucunu tersine çevirmiştir.
• D Şıkkı (Faizler yükselir, para değer kazanır): Bu şık, para arzının azaldığı (kıtlık yaratıldığı) durumlarda geçerli olur. Soruda ise para arzı arttığı için bu şık da yanlıştır.

3. Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için şu iki temel ekonomi kuralını iyi bilmen gerekir:

• Para Piyasası Dengesi: Para arzı arttığında, para değerinin düşmesi ve faiz oranlarının düşmesi gerektiği.
• Faiz Paritesi (Interest Rate Parity): Faiz oranlarındaki düşüşün, yatırımcıların yerli parayı satıp döviz almasına neden olacağı ve bunun sonucunda döviz kurunun yükselip yerli paranın değer kaybetmesi (devalüasyon) mantığı.

Kısa Özet: Para basarsan faiz düşer, faiz düşerse yatırımcı kaçış yapar ve yerli paran değer kaybeder. Cevap E'dir.

SMMM staj sınavına hazırlanan bir öğrenci olarak bu soruyu çözmek için önce temel Makroekonomik Denge formülünü hatırlamamız gerekiyor. Soru, devletin olmadığı (kapalı) bir ekonomide milli gelirin nasıl hesaplandığını ve bu denklemdeki bilinmeyen katsayıyı bulmayı istiyor.

İşte adım adım çözüm ve mantığı:

1. Neden C Şıkkı (0,35) Doğru?

Bir ekonomide Denge Milli Gelir (Y), toplam harcamaların toplam gelire eşit olduğu noktadır. Devletin olmadığı kapalı bir ekonomide toplam harcama sadece Tüketim (C) ve Yatırım (I)'den oluşur.

Formülümüz şudur: $$Y = C + I$$

Soruda bize verilenler:

• Denge Milli Gelir (Y) = 500
• Tüketim Fonksiyonu (C) = $50 + aY$
• Yatırım Fonksiyonu (I) = $100 + aY$

Bu değerleri formülün içine yerleştirelim: $$500 = (50 + aY) + (100 + aY)$$

Burada dikkat etmemiz gereken en önemli nokta şudur: Y yerine 500 yazacağız. Çünkü soru bize "Denge milli gelir 500 ise" diyor.

Denklemi düzenleyelim:

• Sabitleri toplayalım: 50 + 100 = 150
• aY'li terimleri toplayalım: aY + aY = 2aY
• Denklem şu hale gelir: 500 = 150 + 2aY

Şimdi Y'nin yerine 500'ü koyup a'yı bulalım: $$500 = 150 + 2a(500)$$ $$500 = 150 + 1000a$$

Eşitliğin her iki yanından 150'yi çıkaralım: $$350 = 1000a$$

a'yı bulmak için 350'yi 1000'e bölelim: $$a = \frac{350}{1000} = 0,35$$

Sonuç olarak 0,35 bulunur ve bu C şıkkına karşılık gelir.

2. Diğer Şıklar Neden Yanlış?

• A, B, D ve E Şıkları: Bu şıklar, yukarıdaki denklem kurulumunda bir hata yapıldığında (örneğin Y'nin yerine 500 yazılmadan önce a'nın değeri tahmin edilerek, veya 2aY yerine sadece aY yazılarak) ortaya çıkan hatalı sonuçlardır.

Doğru cevap: C

Bu soruda, tüketim miktarı arttıkça marjinal faydanın (yani her ek birim tüketimden elde edilen ek faydanın) da arttığı fonksiyonu bulmamız isteniyor; doğru cevap D şıkkıdır çünkü bu şıktaki fonksiyon genellikle U(c) = c^2 şeklinde yazılan ve türevi alındığında 2c (türevin kendisi de artan bir fonksiyon olan) gibi pozitif ve artan bir eğime sahip olan bir karesel fonksiyonu temsil eder. Marjinal fayda, toplam fayda fonksiyonunun tüketim miktarına göre birinci türevidir; U(c) = c^2 fonksiyonunun türevi MU = 2c olur ve c değeri arttıkça 2c değeri de artar, bu da soruda istenen "marjinal faydanın artması" durumunu sağlar.

Diğer şıkları incelediğimizde: A şıkkındaki c^0.5 (karekök) fonksiyonunun türevi 0.5c^-0.5 olup tüketim arttıkça azalır (azalan marjinal fayda); B şıkkındaki $c+5$ ve E şıkkındaki 2c fonksiyonlarının türevleri sırasıyla 1 ve 2'dir, yani sabittir ve artmaz; C şıkkındaki ifade muhtemelen c · c^2 = c^3 veya benzeri bir çarpım ise de soru kökünde eksiklik veya yazım hatası olsa da standart ekonomi sorularında marjinal faydanın artması için en temel örnek karesel fonksiyondur ve D şıkkı bu kurala en uygun olanıdır. Bu soruyu çözebilmek için marjinal faydanın toplam fayda fonksiyonunun türevi olduğunu ve türevin değişim yönünün (artan mı azalan mı) fonksiyonun türüne bağlı olduğunu bilmek gerekir.

Özetle, marjinal faydanın tüketim miktarıyla birlikte arttığı tek durum, toplam fayda fonksiyonunun türevinin de artan bir fonksiyon olmasıdır ve bu özellik U(c) = c^2 gibi karesel fonksiyonlarda görülür.

Bu soruyu bir öğrenci gibi düşünerek, sanki bir ders çalışıyormuşsun gibi adım adım açıklayalım. Sorunun doğru cevabı D şıkkıdır.

Öncelikle sorunun anahtar kelimesine bakalım: "Likiditeyi azaltma". Bu ne demek? Ekonomideki nakit miktarını (parayı) piyasadan çekmek, yani piyasada dolaşan parayı azaltmak demektir. Merkez Bankası (TCMB) bunu yapmak için piyasadan para alır veya piyasaya para vermez.

Şimdi şıkları tek tek inceleyelim:

1. Neden D Şıkkı (II ve III) Doğru?

Merkez Bankası'nın likiditeyi azaltmak için kullandığı iki temel yöntem şunlardır:

• II. Ters Repo: Bu işlemde Merkez Bankası, piyasadan tahvil alır ve karşılığında para verir. Ancak bu bir "satış" değil, vadeli bir "alım" sözleşmesidir. Yani Merkez Bankası, piyasadan tahvil alarak piyasadan para çeker. Piyasada dolaşan para azalır. Bu, likiditeyi azaltma yöntemidir.
• III. TCMB'nin likidite senedi ihraç etmesi: Burada Merkez Bankası piyasaya "likidite senedi" (borç senedi) satar. Senedi alan yatırımcılar, bu senedi almak için Merkez Bankası'na para öderler. Böylece para piyasadan alınıp Merkez Bankası kasasına girer. Piyasada dolaşan para azalır. Bu da likiditeyi azaltma yöntemidir.

Sonuç olarak; Ters Repo ve Likidite Senedi İhraç Etme işlemleri ikisi de piyasadan para çektiği için likiditeyi azaltır. Bu yüzden doğru cevap II ve III'tür.

2. Diğer Şıklar Neden Yanlış?

• I. DİBS Kesin Alımı: DİBS (Devlet İhale Borç Senetleri) kesin alımı, Merkez Bankasının piyasadan tahvil alıp karşılığında para vermesi işlemidir. Para piyasaya girer. Bu işlem likiditeyi artırır, azaltmaz. Bu yüzden "I" şıkkı yanlıştır.
• A, B ve C Şıkları: Bu şıkların hepsi "I" (DİBS Kesin Alımı) işlemini içerir. I. madde likiditeyi artırdığı için, bu şıkların tamamı otomatik olarak yanlış olur.
• E Şıkkı: Bu şık da "I" maddesini içerdiği için yanlıştır.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için "Para ve Sermaye Piyasaları" dersinin "Para Politikası Araçları" konusunu iyi bilmelisin.

Özellikle şunları ayırt etmelisin:

• Likiditeyi Artıran İşlemler: DİBS Kesin Alımı, Repo (Merkez Bankasının tahvil satıp para vermesi).
• Likiditeyi Azaltan İşlemler: DİBS Kesin Satışı, Ters Repo (Merkez Bankasının tahvil alıp para çekmesi), Likidite Senedi İhraç Etme (Saten satma).

Özet Kural:

• Merkez Bankası para veriyorsa -> Likidite Artar.
• Merkez Bankası para alıyorsa -> Likidite Azalır.

Bu mantıkla "Ters Repo" ve "Saten İhraç Etme" işlemlerinde Merkez Bankası para alıyor, bu yüzden likidite azalır. Cevap D'dir.