e-BEAS Katılım Esaslı Genel Konular Soruları ve Çözümleri — 2. bölüm

İlgili hükümde haramın özünde yasak olan durumlar için kullanılan terim 'Haram liaynihi' olarak tanımlanmıştır. Faizin özü itibariyle yasak olması, bu tanımın doğrudan karşılığıdır.

Haram: Yapılması kesin delille yasak olan fiilleri ifade eder. Bu da "Haram liaynihi ve Haram ligayrihi" şeklinde ikiye ayrılır. a) Haram Liaynihi: Aslı itibariyle herkes için haram olan şeydir.

İlgili hükümde muamelat fıkhının ticari ve finansal işlemlere ilişkin hükümleri incelediği açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle muamelat fıkhı, ticaret konusunu kapsar. İbadet, inanç ve nikah gibi diğer seçenekler bu tanımın dışındadır.

Muamelat fıkhı, genel itibariyle ticari ve finansal işlemlere ve sözleşmelere dair genel hükümleri inceleyen ilim dalıdır.

Sözleşmeye konu şeyin taşıması gereken şartlar arasında mevcut, helal ve teslim edilebilir olma yer alırken, maddenin genel kalite düzeyi veya 'kaliteli olma' şartı aranmamaktadır.

Bir şeyin sözleşmeye konu olabilmesi için; mevcut olması, vasıflarının belli olması, helal olması, mütekavvim (kendisinden istifade edilebilir bir mal olması), hukukun koruduğu bir mal veya menfaat olması, gerçek veya tüzel bir kişinin mülkiyeti altında olması, teslim edilebilir olması, haciz konulmamış olması, bedelinin belirtilmesi, vadeli ise zamanının bilinmesi gerekir.

Sözleşmeye konu ürün ve fiyatın açıkça belirtilmemesi, işlemin belirsizlik (garar) içermesine neden olur. Bu belirsizlik, taraflar arasında anlaşmazlık ve haksız kazanç riski yarattığı için sözleşmeyi geçersiz kılar.

Sözleşmenin sıhhatini etkileyecek şekildeki aşırı belirsizlik unsuru taşıyan sözleşmeler tarafların tartışmaya girmemeleri veya haksız kazanç elde etmemeleri için geçersiz sayılmıştır.

Aşırı belirsizlik, sözleşme tarafları arasında haksız kazanç elde etme veya tarafların birbirleriyle tartışmaya girme riskini doğurduğundan sözleşmenin geçersizlik nedenlerinden biri olarak kabul edilir. Bu durum, belirsizliğin sözleşmenin sıhhatine mani olacak dereceye ulaşmasıyla ortaya çıkar.

Söz konusu belirsizlik sözleşmenin tarafları açısından haksız kazanç elde etme veya tarafların birbirleriyle tartışmaya girme gibi ihtimallere neden olmaktadır.

Bağış sözleşmesinin temel özelliği karşılıksızlık ilkesidir. Şık B'de malın 10 TL karşılığında bağışlandığı belirtilerek, sözleşmenin yazılı şekli (bağış) ile tarafların asıl niyeti (karşılıklı alışveriş) arasında tezatlık yaratılmıştır. Metne göre, karşılık ödeniyorsa bu bağış değil, satış niteliği taşır ve şekil ile ruh çelişir.

Bağış ancak karşılıksız verilebilir. Yani sözleşmenin şeklinde bağış yazsa da bir hizmet taahhüdü sonucunda bu bağış alınmaktadır.

İlgili hükümde açıkça belirtildiği üzere vaad, iki tarafın iradesinin birleşmesiyle oluşan karşılıklı bir sözleşme yapısında değildir. Bunun yerine tek taraflı bir söz verme beyanı olarak tanımlanmıştır. Mudarebe, kira ve murabaha ise metinde sözleşme örnekleri olarak sıralanmıştır.

Vaad bir sözleşme değildir. Tek taraflı söz verme beyanıdır.

İslam hukukunda, kira ve alım satım gibi farklı nitelikteki sözleşmelerin tek bir metin altında birleştirilmesi caiz görülmemektedir. Bu durum, sözleşmelerin birbirinden bağımsız ve net şartlarla yapılması gerektiği prensibine aykırıdır. Bu nedenle birden fazla sözleşmenin tek bir sözleşmede birleştirilmesi işlemi yasaklanmıştır.

Birden fazla sözleşmenin tek bir sözleşmede birleştirilmesini Peygamberimiz (s.a.v.) yasaklamıştır.