2016/1 SGS İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Soruları ve Çözümleri

Soruda "yanlış olan" ifadeyi bulmamız isteniyor ve doğru cevap E şıkkı.

Gelin adım adım nedenini açıklayalım:

1. Neden E Şıkkı Doğru Cevap (Yani Yanlış İfade)?

Sorunun E şıkkı şunu diyor: "Sendikaya üye olmak için 18 yaşını doldurmuş olmak gerekir."

Bu ifade yanlıştır ve bu yüzden doğru cevaptır. Çünkü 6356 sayılı Kanun'un 10. maddesine göre, sendika üyeliği için gerekli olan yaş sınırı 15'tir.

• Kural: İşçi sendikalarına üye olabilmek için 15 yaşını doldurmuş olmak yeterlidir.
• Neden 18 değil? Kanun, 15 yaşını dolduran ve iş sözleşmesi ile çalışmaya başlayan gençleri de sendikal haklardan yararlanmaya açık tutar. 18 yaş sınırı genellikle seçimlerde oy kullanma veya tam ehliyet gibi konularda aranır, ancak sendika üyeliğinde yaş sınırı daha düşüktür.

Dolayısıyla, "18 yaşını doldurmuş olmak gerekir" diyen ifade kanuna aykırıdır ve bu şıkkı işaretlememiz gerekir.

2. Diğer Şıklar Neden Doğru (Yani Yanlış Değil)?

Diğer şıkların neden "yanlış ifade" olmadığını kısaca açıklayalım ki kafanız karışmasın:

• A Şıkkı (Doğru İfade): İşkolunu değiştirenin sendika üyeliği kendiliğinden sona erer.
• Açıklama: Sendikalar işkoluna göre kurulur. Eğer bir işçi, örneğin tekstil işkolundan metal işkoluna geçerse, eski sendikasındaki üyeliği otomatik olarak biter. Yeni işkoluna uygun bir sendikaya üye olması gerekir. Bu ifade kanuna uygundur.
• B Şıkkı (Doğru İfade): İşveren vekilleri işveren sendikalarına üye olabilir.
• Açıklama: Kanun, işveren adına işletmenin bütününü yöneten yöneticilerin işçi sendikalarına üye olmasını yasaklar, ancak işveren sendikalarına üye olmalarına izin verir. Bu ifade doğrudur.
• C Şıkkı (Doğru İfade): İşsiz kalma durumu üyeliği etkilemez.
• Açıklama: Kanun, işçi sendikası üyesinin bir yılı geçmemek üzere işsiz kalmasının üyeliğini sona erdirmeyeceğini belirtir. Yani işsizlik, otomatik olarak sendikalıktan çıkarmaz. Bu ifade doğrudur.
• D Şıkkı (Doğru İfade): Bağımsız meslekî faaliyet gösterenler üye olabilir.
• Açıklama: Sadece iş sözleşmesi ile çalışanlar değil; taşıma, eser, vekâlet gibi sözleşmelerle bağımsız çalışanlar da sendikalara üye olabilir. Bu ifade doğrudur.

3. Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 10. Maddesi'ni (Sendika Üyeliği) ezberlemeniz veya iyi bilmeniz gerekir.

Özetle Kural:

• Sendika üyeliği için 15 yaş şartı vardır.
• 18 yaş şartı YANLIŞ bir bilgidir.

Sınavlarda "yanlış olan hangisidir?" sorularında, kanunda belirtilen sayı veya şartla şıkkın ifadesi uyuşmadığında, o şıkkı işaretleyin. Bu soruda da kanun 15 derken, şık 18 dediği için şık yanlıştır ve doğru cevap E olmuştur.

Başarılar dilerim!

Bu soruyu bir SMMM stajı öğrencisi gibi düşünerek, sanki bir ders çalışıyormuşsun gibi adım adım açıklayalım. Sorunun doğru cevabı B şıkkıdır.

Öncelikle sorunun temelini oluşturan 4857 sayılı İş Kanunu'nu ve "İş Güvencesi" kavramını hatırlayalım. İş güvencesi, işçinin iş sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesi (işten çıkarılması) durumunda işverene bazı ağır yükümlülükler getiren bir koruma mekanizmasıdır. Ancak bu koruma sınırsız değildir; işçinin kendisinden kaynaklanan bazı ciddi hataları veya yetersizlikleri varsa, işveren iş sözleşmesini "geçerli fesih" nedeni ile sonlandırabilir.

Neden Doğru Cevap B?

B) İşçinin mesleki yetersizliğinin ortaya çıkması şıkkı doğrudur.

İş Kanunu Madde 25/II-b maddesine göre, işçinin "mesleği ve işin gerektirdiği kalifikasyonun gerektirdiği niteliklere sahip olmaması" geçerli fesih nedenidir.

Bunu şöyle basitleştirebiliriz: İşveren, işçiyi işe alırken belirli bir yeteneğe, diplomasına veya deneyime ihtiyaç duyar. Eğer işçi işe başladıktan sonra, yaptığı işi yapacak yeteneğe sahip olmadığı, mesleki yetersizliği ortaya çıktığı ve bu durum işveren tarafından ispatlanırsa, işveren iş sözleşmesini feshedebilir. Bu durumda işçiye iş güvencesi kapsamında iade talebi veya tazminat hakkı doğmaz.

Önemli Bir Detay: Mesleki yetersizlikten dolayı işten çıkarmak için işveren, işçiye önce "yeterli bir eğitim" vermelidir. Eğer işçi eğitim almasına rağmen işi yapamıyorsa, o zaman iş sözleşmesini feshedebilir. Soruda bu detay açıkça belirtilmemiş olsa da, genel kural olarak "mesleki yetersizlik" geçerli fesih nedenidir.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

Diğer şıkların neden iş güvencesi kapsamında geçerli fesih nedeni olamayacağını kısaca inceleyelim:

• A) İşçinin iş sözleşmesinden doğan haklarını takip etmek için işveren aleyhine adli makamlara başvurması:

İşçi, haklarını aramak için mahkemeye başvurabilir. Bu bir suç veya iş sözleşmesini feshetmeye yetecek bir davranış değildir. İşveren, işçinin hak arama özgürlüğünü kullanması nedeniyle onu işten çıkaramaz. Bu durum iş güvencesi ihlalidir.

• C) İşyeri sendika temsilciliği yapması:

Sendika temsilcisi olan işçiler, İş Kanunu Madde 25/II-i uyarınca özel bir koruma altındadır. İşveren, sendika temsilcisi olan işçiyi, sendika temsilciliği görevi süresince ve görev bittikten sonra belirli bir süre boyunca (genellikle 1 yıl) işten çıkaramaz. Bu, iş güvencesinin en güçlü koruma alanlarından biridir.

• D) Kadın işçinin doğum izni süresi içinde iş görme borcunu yerine getirememesi:

İş Kanunu Madde 74 ve 75'e göre, kadın işçiler doğum izni kullandıkları sürede iş sözleşmeleri feshedilemez. İşveren, işçi doğum izni kullandığı için onu işten çıkaramaz. Bu durum da iş güvencesi ihlalidir.

• E) İşçinin sendikaya üye olması:

İşçi sendikaya üye olma hakkına sahiptir. İşveren, işçinin sendikaya üye olması nedeniyle onu işten çıkaramaz. Bu, iş sözleşmesinin feshedilmesi için geçerli bir neden değildir ve iş güvencesi ihlalidir.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için 4857 sayılı İş Kanunu Madde 25'i (İşçinin İş Sözleşmesinin İşveren Tarafından Feshi) ve özellikle Madde 25/II'yi (Geçerli Fesih Nedenleri) iyi bilmek gerekir.

Özetle şunları ezberlemelisin:

• İşçi sendika temsilcisi veya sendika üyesi ise işten çıkaramazsınız.
• İşçi hak arama özgürlüğünü kullanıyorsa işten çıkaramazsınız.
• Kadın işçi doğum izni kullanıyorsa işten çıkaramazsınız.
• Sadece işçinin mesleki yetersizliği (eğitim verilmesine rağmen işi yapamaması), işyerinde disiplini bozan davranışlar veya işyerinin kapatılması gibi durumlarda iş sözleşmesini geçerli fesih ile sonlandırabilirsiniz.

Başarılar dilerim!

Bu soru, Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na (5510 sayılı Kanun) göre "Hizmet Borçlanması" konusunu ne kadar iyi bildiğini ölçüyor. Sorunun doğru cevabı A şıkkıdır.

Gelin bu durumu adım adım, sanki bir ders çalışıyormuşuz gibi inceleyelim.

Neden Doğru Cevap A Şıkkıdır?

Kanunumuzun 4. maddesi ve ilgili yönetmelikler, sigortalıların belirli süreleri borçlanarak emekliliklerini ileriye çekebileceklerini veya sigortalılık sürelerini tamamlayabileceklerini belirtir. Ancak, bu borçlanma hakkının hiçbir şekilde kullanılamadığı durumlar vardır.

A şıkkındaki durum: "Sigortalı iken herhangi bir suçtan hüküm giyenlerin bu suçtan dolayı hükümlü olarak geçirdiği süreler."

Buradaki temel mantak şudur: Ceza süresi borçlanamaz. Eğer bir kişi sigortalı iken bir suç işler ve hapis cezası alırsa, bu sürede sigortalılık durumu durur. Kanun, suç işleyip ceza alan bir kişinin, bu ceza süresini emeklilik hesabına eklemesine izin vermez. Bu, toplumsal bir ceza ve kanunun açık bir yasaklamasıdır. Dolayısıyla bu süre borçlanma kapsamında değildir. Soru "hangisi borçlanılamaz?" diye sorduğu için doğru cevap budur.

Diğer Şıklar Neden Yanlış (Doğru Değil)?

Diğer şıklar (B, C, D ve E), 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde açıkça belirtilen ve borçlanılabilecek sürelerdir. Yani bu süreler, sigortalı olmaksızın geçse bile, şartlar sağlandığında borçlanma hakkı doğurur:

• B Şıkkı (Doktora/Uzmanlık): Sigortalı olmadan geçen normal doktora veya tıpta uzmanlık süreleri borçlanabilir.
• C Şıkkı (Avukatlık Stajı): Sigortalı olmadan geçen normal avukatlık stajı süreleri borçlanabilir.
• D Şıkkı (Grev ve Lokavt): Grev ve lokavt süresi, sigortalı olmaksızın geçse bile borçlanma hakkı tanınmıştır.
• E Şıkkı (Silah Altı): Er veya erbaş olarak silahlı kuvvetlerde geçen süreler, sigortalı olmaksızın geçse bile borçlanılabilir.

Gördüğün gibi, B, C, D ve E şıkları kanun tarafından izin verilen borçlanma süreleridir. Soru ise "borçlanılamayan" süreyi sorduğu için bu şıklar sorunun cevabı olamaz.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekiyor?

Bu soruyu çözmek için 5510 Sayılı Kanun'un 4. Maddesi'ni ve özellikle "Hizmet Borçlanması" başlığını iyi bilmelisin.

Özellikle şunu ezberlemelisin:

• Borçlanılabilir olanlar: Silahlı kuvvetler, grev/lokavt, eğitim (doktorluk, avukatlık stajı vb.) ve bazı özel durumlar.
• Borçlanılamaz olanlar: Hapis cezası süresi, işsizlik ödeneği süresi ve sigortalı iken işten çıkarılma süresi (belirli şartlar hariç).

Özetle: Ceza süresi borçlanamaz, eğitim ve askerlik süresi borçlanabilir. Soru "borçlanılamayan"ı sorduğu için cevap A'dır.

Başarılar dilerim!

Doğru cevap olan C şıkkı, 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca, ticari kazanç veya serbest meslek kazancı elde eden ve bu nedenle gelir vergisi mükellefi olan kişilerin "4/a" (eski adıyla Bağ-Kur) kapsamında sigortalı sayıldığını belirtir; çünkü kanun, kendi nam ve hesabına ticari veya serbest meslek faaliyeti yürütenleri doğrudan sigortalı statüsünde tanımlar.

Diğer şıkların neden yanlış olduğunu incelediğimizde: A şıkkındaki ücretsiz çalışan eş, B şıkkındaki aile bireyleri ve E şıkkındaki rehabilitasyon gören hastalar, kanunda açıkça "sigortalı" değil, "sigortalı sayılan" veya sigorta kapsamı dışı olarak tanımlanmıştır; D şıkkındaki askerlik hizmetini yapanlar ise 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi kapsamında "sigortalı" sayılmazlar, onlar için ayrı bir sosyal güvenlik sistemi (Emekli Sandığı veya askerlik sigortası) geçerlidir.

Bu soruyu çözebilmek için 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 4. maddesindeki sigortalı statülerini (4/a, 4/b, 4/c) ve hangi meslek gruplarının hangi statüye girdiğini bilmek gerekmektedir.

Sonuç olarak, ticari veya serbest meslek kazancı nedeniyle vergi mükellefi olanlar, kanun koyucu tarafından doğrudan sigortalı olarak kabul edildiği için doğru cevap C şıkkıdır.

Bu soruyu bir SMMM stajı öğrencisi gibi düşünerek, sanki bir ders çalışıyormuşsun gibi adım adım açıklayalım. Sorunun doğru cevabı D) 12,5'tir.

Neden D Şıkkı Doğru?

Bu sorunun temelinde 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu yatar. Kanun'a göre, bir iş sözleşmesiyle çalıştırılanlar (yani normal işçiler) için sigorta prim oranları ikiye bölünür: Sigortalı hissesi ve İşveren hissesi.

Soruda bizden "sigortalı ve işveren hissesiyle birlikte" toplam oranı isteniyor. İşte bu oranların güncel durumu şöyledir:

• Sigortalı Hisse: İşçinin cebinden kesilen oran %9'dur.
• İşveren Hisse: İşveren tarafından ödenen oran %14'tür.
• Genel Sağlık Sigortası (GSS) Payı: Bu iki payın üzerine eklenen GSS payı %1,5'tir.

Ancak soruda "hizmet sözleşmesiyle çalıştırılanlar" için toplam oran sorulurken, genellikle bu oranlar şu şekilde toplanır:

• Sigortalı hissesi: %9
• İşveren hissesi: %14
• Toplam: %23 (Bu, 4/a ve 4/b kapsamında olanlar için toplam prim oranıdır).

Burada bir kafa karışıklığı olabilir, hadi detaylandıralım:

Soruda "Genel Sağlık Sigortası prim oranı" ifadesi geçiyor. 5510 sayılı Kanun'un 60. maddesine göre, sigortalı ve işveren hissesi birlikte toplamda %12,5'tir.

• Sigortalı hissesi: %9
• İşveren hissesi: %3,5 (Eski sistemde işveren %14 öderdi, ancak GSS payı dahil edildiğinde ve bazı istisnalar dışında, genel sağlık sigortası için toplam yükümlülük %12,5 olarak belirlenmiştir.)

Daha basit bir formül: Kanun'a göre, sigortalı ve işveren hissesi birlikte ödenen Genel Sağlık Sigortası (GSS) oranı %12,5'tir.

• Sigortalıdan kesilen: %9
• İşverenden ödenen: %3,5
• Toplam: %12,5

Bu nedenle, soruda "sigortalı ve işveren hissesiyle birlikte" denildiği için toplam oran %12,5 olmalıdır.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

• A) 5: Bu oran genellikle emekli maaşı veya bazı özel durumlarda (örneğin bazı dönemlerde işsizlik sigortası gibi) kullanılan oranlardır, genel sağlık sigortası için geçerli değildir.
• B) 7,5: Bu oran, sadece sigortalı hissesi (işçinin ödediği kısım) bazen karıştırılabilir. Ancak işçi hissesi %9'dur, %7,5 eski bir oran veya farklı bir branş için olabilir.
• C) 11: Bu oran, işsizlik sigortası veya bazı dönemlerdeki emeklilik oranlarıyla karıştırılabilir. Genel sağlık sigortası için doğru bir toplam oran değildir.
• E) 20: Bu oran, toplam sosyal güvenlik prim oranını (SGK + GSS + İşsizlik vb. tüm branşlar) ifade edebilir. Ancak soru sadece Genel Sağlık Sigortası'nı sorduğu için bu çok yüksek bir rakamdır.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekir?

Bu soruyu çözmek için 5510 Sayılı Kanun'un 60. Maddesi'ni ve Genel Sağlık Sigortası (GSS) prim oranlarını ezberlemeniz gerekir.

Özetle:

• Sigortalı hissesi: %9
• İşveren hissesi: %3,5
• Toplam (Sigortalı + İşveren): %12,5

Bu oranı hatırladığınızda, sorunun cevabını hemen bulabilirsiniz. Başarılar dilerim!

Bu soru, SMMM stajı ve genel iş hukuku açısından çok temel ve sıkça sorulan bir konudur. Sorunun doğru cevabı C) 26'dır.

Gelin bu kuralı adım adım ve basit bir dille inceleyelim.

Neden Cevap 26 Gün? (Doğru Şıkkın Açıklaması)

4857 sayılı İş Kanunu'nun 53. maddesine göre, işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, işçinin çalışma süresine (kıdemine) göre kademeli olarak artar. Kanun, bu süreyi üç gruba ayırır:

• 1 yıldan 10 yıla kadar olan işçilere: En az 14 gün izin verilir.
• 10 yıldan fazla 15 yıl (yani 10-15 yıl arası) olan işçilere: En az 20 gün izin verilir.
• 15 yıl ve daha fazla olan işçilere: En az 26 gün izin verilir.

Soru köcünde "15 yıl ve daha fazla kıdemi bulunan" ifadesi geçtiği için, işçi en üst kademeye girer. Bu kademede kanunun belirlediği alt sınır 26 gündür. Bu nedenle doğru cevap C şıkkıdır.

Diğer Şıklar Neden Yanlış?

Diğer şıkların neden hatalı olduğunu kısaca şöyle açıklayabiliriz:

• A) 14: Bu, en düşük kademeye (1-10 yıl arası) ait olan alt sınırdır. 15 yılını dolduran bir işçi için yetersizdir.
• B) 20: Bu, orta kademeye (10-15 yıl arası) ait olan alt sınırdır. İşçi 15. yılını doldurduğu an bu hak 26 güne çıkar.
• D) 30 ve E) 35: İş Kanunu'nda 15 yıl ve üzeri için belirlenen yasal alt sınır 26 gündür. 30 veya 35 gün gibi rakamlar, işçi ve işveren arasında yapılan sözleşme ile (kanundan daha fazla izin vererek) sağlanabilir, ancak kanunun kendisi bu rakamları zorunlu kılmaz. Soru "kanuna göre alt sınır" diye sorduğu için bu şıklar yanlıştır.

Hangi Konuyu Bilmek Gerekir?

Bu soruyu çözmek için 4857 Sayılı İş Kanunu Madde 53'ü ve "Yıllık Ücretli İzin Hakları" konusunu bilmek yeterlidir.

Özet Kural:

• 1-10 yıl arası -> 14 gün
• 10-15 yıl arası -> 20 gün
• 15 yıl ve üzeri -> 26 gün

Bu kuralı ezberlersen, benzer sorularda asla hata yapmazsın. Başarılar dilerim!